THƯ TÌNH TUỔI GẦN ĐẤT XA TRỜI

Anh ngồi bấu tay vào thành giường, nhìn ra ngoài trời. Hình như mưa. Mắt anh mấy ngày nay, thấy nắng loà nhoà lại tưởng mưa, thấy mưa thì nhìn như đang nắng xuống. Thằng chắt nội nói: “Mắt cụ nhìn không rõ nữa. Cụ đi đâu để cháu dắt”. Nó nói thật em nhỉ. Nhưng mình cần gì nó dắt?. Ví thử có em đến ngoài ngõ kia, anh thấy rõ mồn một.

Anh vẫn khoẻ. Mỗi ngày các cháu nó cho ăn 5 bữa, mỗi bữa 1 bát cháo đã nát nhừ. Anh chỉ dám viết thư cho em mà không dám gọi điện, vì tiếng của anh nói em chỉ có thể nghe như tiếng rừng phi lao xào xạc.

Sáng nào anh cũng đi thể dục. Đi từ mép giường ra tới bậc cửa sổ. Vị chi là 4 bước. 4 bước mà đi mất 2 giờ, mồ hôi đổ vã ra, sảng khoái ghê!

Con cháu đông rồi, anh không phải đánh máy như ngày xưa nữa. Các cháu giúp ông. Nhưng khi viết thư cho em, anh phải tự đánh máy. Thư này anh viết từ mùa hè, giữa hè, đến đúng mùa đông thì xong, mỗi ngày anh viết quần quật được 2 dòng. Ngày nào viết đến 3 dòng thì phải truyền một lọ đạm.

Nhớ cách đây chừng 50 năm em nhỉ! Chúng mình chạy ào ào trên bãi biển. Em thì lúc nào cũng hét lên: “Thích quá cơ”. Còn anh thì chạy theo sau nhìn em. Thấy đôi chân em trắng loáng trong ánh chiều hoàng hôn ở bãi biển mà nhớ mãi. Giờ vẫn nhớ đấy. Hôm rồi, nhớ em quá, bảo đứa cháu nó đưa ra biển. Đinh nhấc chân bước, định hổn hển nhắc lại lời em nói “Thích quá cơ”. Nhưng suýt nữa người anh đổ chúi xuống vì gió biển thổi.

Nhận được tin em đã hết ốm, đã ăn được mỗi bữa 5 thìa cháo bột mà mừng quá. Ăn 5 thìa là tốt rồi, ăn nhiều quá không nên em ạ. Anh khoẻ thế này mà chỉ ăn 4 thìa thôi là thấy no căng. Nhớ ngày xửa ngày xưa, vẫn thích ăn cơm nguội với nước cá kho. Vừa rồi, tự dưng thèm cơm nguội cá kho, ăn một chút thôi, mà miệng anh như ăn phải đá hộc. Đau tê tái.

Anh nhắc nhé: Nếu ngoài trời có gió là em không được ra ngoài. Hôm qua, mấy đứa cháu bảo “Ông ơi, ra sân hóng mát. Gió nồm mát lắm ông ạ!”. Theo chân nó vừa ra tới sân, ngọn gió nồm suýt thổi anh bay lên nóc nhà, may có 2 thằng cháu giữ chặt.
Sắp tới sinh nhật em nhỉ. Thế là em đã tròn tuổi 80. Hôm đó anh sẽ cố gắng điện thoại. Nhưng anh nói trước, nếu em nghe tiếng “Xào xào” tức là anh nói rằng “Em đấy hả”. Khi nghe tiếng “Thùm thùm” tức là anh đang “Chúc sinh nhật vui vẻ”. Đến khi nghe tiếng “Phù phù” nhiều lần là anh đang… hôn em.
Nhớ hồi ấy, anh đưa 2 tay lên nhấc bổng em quay mấy vòng giữa trời. Em cười rất to. Giờ anh nhìn lại đôi tay mình. Hình như tay ai, nhìn rất tội. Hôm qua, anh cố nhấc con búp bê bé tý lên cao mà nghe tiếng xương cốt kêu răng rắc. Sợ quá nên thôi.




Em ngủ ngon không?

Anh chợp mắt từ chập tối. Đến khoảng 9 giờ là dậy, ngồi, nhìn ra trời đêm. Mấy đứa cháu nói: “Ông ngủ ít quá!”. Anh bảo: “Thì đến khi ông ra đi, xuống đất, ông ngủ cả ngày, lo gì”.

Thỉnh thoảng, anh vẫn mở máy tính. Xem lại mấy bài viết trên Blog hồi ấy. Thấy rất vui. Chắc giờ mấy ông, mấy bà Blogger cũng không còn mấy ai nữa. Lâu chẳng thấy ai vào Blog nữa. Lũ cháu hỏi: “Ông ơi! Blog là gì?”. Chúng nó bây giờ chẳng có blog. Ngồi bô đi ị mà vẫn có màn hình máy tính ở miệng bô, thích thật.

Thời buổi giờ hiện đại quá, mình chẳng biết gì. Nhà anh, có cái máy giặt, con cháu nó đi làm, điều khiển từ xa, điều khiển cả rôbốt. Anh ngồi, rôbốt nó đến, nó cởi áo anh ra, nó gội đầu cho anh, tắm táp, rồi còn mang áo quần đi giặt. Lũ trẻ bây giờ yêu nhau cũng nhờ rôbốt làm hộ. Máy chữ không cần đánh, muốn viết gì, chỉ cần đọc là máy tính tự gõ chữ. Nhưng tiếng anh phì phèo quá nên máy chữ nó đánh sai hết cả. Ai đời anh viết “em ơi, anh nhớ em lắm”, nhưng vì miệng anh móm mém phì phò nên máy nó nghe không rõ, nó đánh thành “Phem phơi, phanh phớ phem phắm”. Thế mới bực!..

Anh không muốn gọi em là bà. Cứ gọi nhau bằng anh, bằng em thế nghe ngọt ngào. Hai ngày nữa anh tròn 90 tuổi. Anh đợi thư em.

Mà nếu không gửi được thư thì bảo rôbốt nó mang thư đến cho anh em nhé.

Anh dừng bút.

Thắng chắt nội đang mang chén cháo bột đến để cho anh ăn.

Chúc em ngủ ngon nhé!. Nhớ đừng ra gió!..

Chuyện Hường, Cô gái nghiện

Khi Hường bắt đầu chơi “trò chơi ma túy” cô mới 18 tuổi. Bấy giờ là năm 1996, cô đang học cơ điện K42, Đại học Bách Khoa Hà Nội. Hường nghiện lại ma túy vào năm cô hai mươi tuổi, khi cô vừa thi đỗ vào trường Đại học sư phạm II Xuân Hòa. Bốn năm sau đó, cô đã kịp có thâm niên nghiện 6 năm, bị cưỡng bức đi cai nghiện, suýt đi tù vì chuyện buôn bán ma túy và đã treo cổ tự tử một lần. Tôi gặp cô khi 18 ngày nữa là cô hết “án cai nghiện” để trở về với sợi dây xích sắt mà cha cô làm sẵn dưới gầm giường, và quan trọng hơn, trở về với đám bạn của cô, với phường Thanh Miếu của cô, đám bạn thì đứa nào cũng nghiện, phường Thanh Miếu thì chỗ nào cũng có thể mua ma túy.

“Trò chơi nhạt nhẽo” của Hường

Hường ở phường Thanh Miếu, một “phường ma túy” nổi tiếng nhất TP Việt Trì, nổi tiếng nhất tỉnh Phú Thọ, nhưng điều đó chẳng có ý nghĩa gì với một trăng non học hành giỏi giang như cô. Hường học ở trường PTTH công nghiệp Việt Trì. Cô học giỏi. Bằng chứng là năm 1996, ngay trong lần thi đại học đầu tiên, cô đỗ vào một trường nổi tiếng “xương xẩu”: Đại học Bách Khoa Hà Nội

Phòng Hường ở nội trú có năm người, cô thân nhất với Nga, một cô gái Hà Nội 19 tuổi, học năm thứ hai, không muốn ở nhà mà thích ở nội trú. Cái sự này Hường cảm thấy bình thường, chỉ bất thường ở chỗ “Chị Nga hay kéo dèm, ở một mình và chơi một trò gì đó rất nhạt nhẽo”. Hôm đó là một ngày nắng, Hường bị cảm nắng và trở về phòng mình. “Người chị” của cô thể hiện lòng tốt bằng cách đốt lửa cho cô hít “thuốc chữa đau đầu”. 4 ngày sau đó Hường như bị ma nàm, nằm bẹp trên giường, đầu óc choáng váng. Đầu cô say, cơ thể cô say. Ăn gì vào nôn ra cái đó, ma túy chưa có chỗ trong cơ thể của cô. Khi mà bò được dậy, “người chị” cho Hường hít tiếp “thuốc chữa đau đầu”. “Không hiểu sao lúc đó em lại chơi tiếp”, lần thứ hai cô không bị nôn nữa, vẫn thấy đó chỉ là một trò chơi nhạt nhẽo. Ngày hôm sau, cô chơi lần thứ ba trong đời. Lần này đã thấy có cảm giác là lạ, nôn nao, lâng lâng. Thôi, trò chơi thú vị thật rồi, ma túy đã có chỗ trong người cô. Trong mười ngày liên tiếp, ngày nào cô cũng chơi. Trò chơi không còn nhạt nhẽo nữa, cô biết thế nào là cảm giác “phê”. Hường chính thức dính vào ma túy.

Khi thiếu thuốc, ngay cả các cô gái cũng ngáp chảy nước mắt dù đó là nơi công cộng. Khi cơ thể thèm thuồng cái hơi thuốc, thể diện là cái gì đó hơi thừa. Hường biết mình đã nghiện ma túy, nhưng mà cô không khóc, cơn thèm thuốc mãnh liệt, dữ dội hơn cơn đói khiến cho đầu óc cô suốt ngày chỉ nghĩ đến ma túy, không còn thời gian mà ăn năn hối hận, chẳng có lúc nào mà suy nghĩ nữa. Cô cũng không căm hận “người chị”, kẻ đưa cô vào đời. Hai chị em suốt ngày quoặp nhau, bạn ma túy còn thân hơi cả bạn trai. Bấy giờ Hường mới chỉ học được đến tháng thứ ba ở Hà Nội, tiền cha mẹ chu cấp cho một tháng chỉ 5 hôm là chui hết vào mũi. Ma túy có sức sui khiến kinh người. Cô bắt đầu biết mượn xe đạp của bạn bè đem cắm.

Hôm đó là một ngày tháng 2, cô đã mượn và cắm đến chiếc xe thứ bảy. Ba chị em nghiện cùng phòng tính rằng cắm một chiếc xe chỉ được có 70 ngàn, mua ma hít thì không đủ. Thế là cả ba chuyển sang chích. Hai hôm đầu nhờ người bán (ở ngõ chợ Khâm Thiên) chích hộ, “đến hôm thứ ba thì gặp ở ngay chỗ chích anh Hùng. Anh này cùng quê với em, cũng học Bách Khoa, ở bên KTX nam”. Thế là từ hôm đó, cả bọn kéo nhau sang phòng anh Hùng chích. “Về sau em mới hiểu rằng chích làm cho người ta nghiện rất nhanh. Đối với người nghiện thì chích “phê” hơn hít hiều, vì ma túy đi thẳng vào máu”. Sau 4 tháng kể từ ngày đầu tiên chơi trò chơi nhạt nhẽo, Hường đã nghiện nặng. Một ngày cô “chơi” hai cữ. Trưa. Và chiều. Thế mà lúc nào cô cũng vẫn cảm thấy “đói”.

Ngày 24 tháng 3 năm 1997, Bọn Hường bị bảo vệ KTX bắt, cô không quên ngày đó vì chỉ đến khi đó cô mới chợt nghĩ đến sự mất mát mà ma túy có thể đem đến. “Đó là hôm bố mẹ em mới gửi tiền ăn. Năm trăm ngàn. Cả bọn đã đói mấy hôm rồi, nên chị Nga, anh Hùng quyết định là sẽ mua 200 ngàn về để xả láng. Rình cho bạn cùng phòng anh Hùng đi tắm, cả bọn đóng cửa lại… Cả bọn “chơi ” phê đếm mức nghe có tiếng người gọi cửa mà không sao đứng lên để mở được. Khi biết bảo vệ ký túc lên, ai cũng cảm thấy sợ, nhưng khi phê, chân tay bủn rủn, không sao đứng dậy được. Anh Hùng bảo em giấu kim tiêm đi. Em nhìn thấy cái kim có chuôi nhựa xanh ngay trước mặt mà mãi mới nhặt được, đem giấu ngay khe giường. Bảo vệ phá cửa vào, nhìn cái là biết ngay bọn này đang phê thuốc. Thế là họ gọi công an, xích tay từng đứa đưa ra phường. Lúc đi qua sân trường, thấy tòan người đang nhìn mình. Lúc vào trong phường bị công an tẩn cho một trận, thế mà đến lúc đó vẫn chưa có đứa nào tỉnh. Ba đứa gái, một thằng trai! Đúng hơn là 4 đứa nghiện, bị nhìn không biết xấu hổ, bị đánh không thấy đau. Phê mà!

Ngày 28/3, trường ra quyết định đuổi học cả 4. Bố Hường từ Việt Trì xuống đón con về thẳng nhà. Ơ đó, đã có một sợi xích đợi cô sẵn.

Hai lần đỗ đại học, một lần nghiện, một lần tái nghiện

Thôi, phải làm lại cuộc đời thôi. Khi bị buộc cẳng ở nhà, Hường nghiến răng tự hứa với mình không biết bao nhiêu lần như vậy. Tự hứa khi những cơn vật thuốc làm cô như con thú, như một ả điên, muốn bứt xích chạy đến với cảm giác mũi kim tiêm đâm dưới da. Hường nghiện ma túy, nghiện luôn cả cái cảm giác đau đau của mũi kim.

Trong mấy tháng giời vật lộn với những cơn thèm thuốc, vật lộn với chính bản thân ấy. Hường vẫn ôn thi, hy vọng làm lại cuộc đời. Cô chuyển từ ôn khối A, sang khối C. Cuối tháng 8/1997, vừa tự cai nghiện bằng xích sắt, vừa ôn thi, và cô đỗ đại học lần thứ hai. Đỗ vào trường Đại học sư phạm II Xuân Hòa. “Một con Tám, hai con Bảy. Tổng cộng 21 điểm, điểm có học bổng loại A”. Thực ra Hường không bao giờ có ý định sẽ trở thành một cô giáo. Một người, lại là một cô gái đã từng có một tiền sử nghiện ngập, lại là nghiện ma túy thì làm sao có thể dậy ai được, nhưng mà phải đi học, họa may thì tri thức có thể giúp cô thắng được chính con nghiện nó vẫn nằm trong người. Dẫu là cai, nhưng dường như trong người cô, ma túy vẫn như một con rắn độc âm thầm chờ thời. Và con rắn ấy nhả nọc hai tuần sau khi cô nhập học, đúng lúc cha cô, một người cha cai nghiện cho con bằng xích sắt, đúng lúc mẹ cô, một người mẹ suốt ngày nhìn cô khóc, hy vọng nước mắt thay thế thuốc cai nghiện, đã bắt đầu tin tưởng con rắn ma túy đã chết trong người cô. Đó là một ngày tồi tệ. Cô gặp Hải, một người có bố làm to, dân nghiện. Nhìn những nốt kim tiêm chưa thôi màu thâm trên tay cô, Hải hỏi: Nghiện hả em. Có gì mà xấu hổ. Con rắn ma túy xui khiến. Cô theo anh ta ra ngay đằng sau căng tin, “chơi một phát”. Hai ngày sau, hai người gặp nhau tại nhà vệ sinh… Ba ngày sau, cô đưa tiền cho Hải đi mua thuốc. Hường tái nghiện. Rất nhanh chóng, cô tăng liều. Những kẻ tái nghiện, khi sử dụng ma túy trở lại bao giờ cũng tăng liều.

Ma túy làm cho người ta đói hơn đói cơm. Đói ma túy, người ta không nhịn được, người ta “phải làm một cái gì đó để có tiền chơi ma túy”. Không còn xe đạp để cắm, cô “vay” mẹ hai triệu tiền bán lợn đợt về thăm nhà, “mượn” tạm sợi dây chuyền, chiếc nhẫn. Cho đến một buổi chiều, mẹ cô rình thấy cô lại cậy tủ, đã nói là ma túy làm cho con gái không còn biết xấu hổ, làm cho bản tính lương thiện thành ra kẻ cắp. Chiều đó Hường bị giữ lại tại nhà. 5 giờ chiều, cô lên cơn vật thuốc. “Thế là thôi, không có học hành gì nữa”.

Lần này bố cô cho đổ hẵn giữa nhà một trụ bê tông. Cô bị bố cô xích bằng những sợi xích to hơn, bị khóa bằng những chiếc khóa chống kìm cộng lực. Cô không cần phải mặc quần áo. Bao tải có khóet lỗ. Nghiện, ở trong nhà thì không cần phải làm đẹp. Cô bị xích kể cả lúc đi ngủ. Đi vệ sinh cũng bị xích, đi tắm cũng xích. Nhưng ngay cả xích sắt, ngay cả khóa chống kìm cộng lực, ngay cả bao tải khoét lỗ vẫn không ngăn Hường trở lại với “trò chơi nhạt nhẽo”. Cô tái nghiện lần thứ ba ngay khi được thả ra để làm một công việc lương thiện là làm công nhân nhà máy giày.

Em đã chôn anh ấy bằng “trò chơi nhạt nhẽo”

Ma túy không cấm người ta có thể yêu, ma túy cũng không thể làm một chàng trai khi đã yêu ghê sợ người con gái, dẫu biết cô ta nghiện, nhưng ma túy có thể đánh nguời một người đàn ông kém bản lĩnh, có thể biến một người có ý tưỏng tốt thành một tên tội phạm.

Hường bắt đầu yêu khi cô đã chơi ma túy được ba năm rưỡi. Người đàn ông bất hạnh tên Thanh, người Nam Định. Thanh quen Hường khi cô như con ma xó, vạ vật đầu đường xó chợ. “Nó đi chơi cùng với em, tòan giữ hộ tay để em chích. Biết đấy là ma túy, nó bảo:” Em bỏ đi. Cái trò đó nhạt nhẽo, có gì là hay!”. Thanh định bằng mọi cách giúp em bỏ ma túy. Hai đứa yêu nhau thì yêu thật, nhưng suốt ngày cãi nhau. Một tối cãi nhau rất to về chuyện em nghiện. Em bảo:” Mày kệ tao đi, tao có thể bỏ mày nhưng không bỏ “nó” được (ma túy). Tưởng bỏ dễ lắm hả. Mày đưa tay đây tao trích cho một phát, xem nghiện thì có bỏ đưọc không”. Thanh tím mặt đưa tay ra. Con rắn ma túy sui khiến, em nghiến răng cho nó một phát”. Người anh hùng rơm đã bị thiêu cháy bằng những mũi kim. Hai đứa nghiện yêu nhau, lang thang bờ bụi và tất nhiên, bắt đầu biết bán những tép heroin xinh xẻo, bắt đầu biết bớt xén, lấy lãi để chích vào người.

Hôm đó là ngày 10/2/1999. Hường và Thanh rủ nhau về Nam Định. “Đến cách Nam Định 11 km, em đã định pha sẵn thuốc định trích ngay trên xe, nhưng mà xe lắc quá không sao trích được. Đến bến, xe vừa dừng em chạy ngay ra sau đít xe trích, vì lúc đó vật quá rổi. Thanh nó bảo đừng làm ở đây, nhiều công an lắm. Lúc đó trong người lại có mang theo “hàng” (tức heroin). Hai đứa cuống quýt thuê phòng, trông dặt dẹo lắm rổi. Vừa trích xong thì công an đạp cửa xông vào. Gần một chỉ heroin để ngay dưới gối. Thanh nó nhận ngay. Em về nhà, kể lại chuyện, mẹ em bảo: “Thôi con ơi, thế là mày giết con người ta rồi. Người ta nuôi con hai chục tuổi đầu chưa được nhờ vả gì cả..”. Cuối năm ấy, gần vào dịp tết, Thanh bị đưa ra xử, Tòa tuyên án 13 năm. Ngày xử, mẹ Hường cũng có mặt tại tòa, nước mắt rơi ở trong lòng

Tôi gặp Hường tại Trung tâm cai nghiện, chữa trị và dạy nghề Phú thọ. 18 ngày nữa cô sẽ ra trại. Hường nói cô sẽ xin ở lại đây. Bố cô muón thế, cô cũng muốn thế, “chứ ra ngoài rổi thì lại chẳng biết thế nào”. Tái nghiện quá nhiều lần, bố cô không còn tin tưỏng, hy vọng gì ở cô, ông viết đơn cho cô đi cai nghiện. Chính Hường cũng không còn tin ở mình. Cô nói ngay cả bây giờ, mỗi lần nhắc tới ma túy, con rắn trong người cô lại thức dậy, cô lại không hiểu được tại sao mình lại làm như thế. Người cha sẽ gửi con ở lại trại, để đến khi chạy xong thủ tục, ông sẽ dẫn con từ thềm trại ra thẳng sân bay cho nó đi lao động xuất khẩu, sống hẳn ở một xứ khác, xa cái Phường Thanh Miếu nổi tiếng về ma túy, xa lũ bạn nghiện cứ thấy con ông về là lại hú hét làm Hường bị xích chân, bị xích tay, đã bỏ ma túy được đến bảy tám tháng vẫn cứ hộc lên như chó.

Khi tôi gặp, Hường vừa qua cơn sốc khi cô treo cổ tự tử. Cô vẫn đánh móng tay, vẫn kể về người “bạn trại” của mình rằng: Nó tên là Hà, SN 1981 ở Thị xã Phú Thọ, cũng nghiện dắt nghiện dẹo. Đời nó khổ hơn cả em. Chồng cũng nghiện và chết vì bị sốc thuốc. Thôi thì viết rằng khi cô đã biết ghét bỏ chính con người mình, đấy là cô đã ăn năn. Khi cô còn biết làm đẹp cho bản thân, tức là cô vẫn còn yêu cuộc sống này lắm. Mà quay đầu thì là bờ.

Nói thêm về những người bạn của cô. Một lần xuống Hà Nội đưa em trai đi thi đại học, Hường gặp lại Nga, tơi tả, đi cùng với một đám trông như dân bụi. Không cần nói thêm một lời, cô biết Nga ngày càng ngập sâu vào ma túy. Hùng, bạn đồng hương, đồng học, đồng chích, đồng bị đuổi học hiện bị đưa đi cai nghiện tại trại Thác Bà. Thanh đang thụ án 13 năm tại trại giam Phi Liệt, Hải Phòng về tội tàng trữ các chất ma túy. Hai người vẫn viết thư cho nhau, cô không cho chúng tôi xem thư, nhưng nói âm hưởng chung của những lá thư là nó về tương lai của 12 năm sau, khi Thanh ra trại.

Đào Tuấn

Đinh Gang, người kể chuyện của đại ngàn

Đinh Gang chỉ có hai cái khố. Đêm đêm, bên cái nhập nhoạng của bếp lửa, Gang kể Hơ mon (sử thi) bằng giọng ca cao vút như âm vực của đàn đá. Trong câu chuyện ấy, có chàng trai J”rai Dyông Dư tài giỏi, mũi tên của chàng leo lên đến đỉnh núi Kăh Ping cao vút; có Bia Brâu (nàng Brâu) xinh đẹp, cái đẹp của nàng như con chim vẹt ngoài rừng. Chêt chêt chêl chêl khit khing ding tơgrung dung gruih, tiếng chiêng bay tròn bên mái nhà rông. Các nàng xinh đẹp nhún nhảy đôi chân, huơ huơ đôi mông. Gang kể chuyện trong mái nhà đầy bóng tối và nồng nặc mùi khai. Vợ Gang, một phụ nữ 60 tuổi lấy Gang theo tục nối dây, lẳng lặng che chăn thay khố cho chồng. Bà đem chiếc khố ướt ra phơi ngoài cây đào trước cổng, mang chiếc khố đã khô vào thay. Đêm cứ thế trôi, rượu ghè cứ thế chêm nước, chàng Dyông Dư đã uống rượu đến cạn nước sông Ba, sông Yun Pa, nàng Brâu đã dệt nên tấm áo mới, tấm áo có hương vị của bắp non, và những chiếc khố ướt lại được đem ra phơi.

Gang sống ở làng Hơn, một cái làng bé tí xíu với ba chục nóc nhà nằm xa lơ xa lắc dưới chân dãy Chro thuộc xã Yama huyện Kông Chro, Gia Lai. Đây là vùng đất căn cứ của Trung ương hoàng đế Nguyễn Nhạc thời Tây Sơn. Đó đây vẫn còn sót lại những di tích được đánh số. Chẳng hạn 1- Ao ông Nhạc; 2- Kho tiền ông Nhạc…Từ An Khê và Kông Chro chỉ có một đường độc đạo leo qua một cái đèo dài toàn là vách núi và vực, một khung cảnh dữ dội cực hiếm của Tây Nguyên. Đường vào Hơn như đường thằn lằn bò. Dân Hơn từ khi đẻ ra trên nhà sàn cho đến khi về với ông bà tổ tiên thường hướng lên núi chứ chẳng mấy khi ra huyện, thành thử con đường nhiều chỗ chỉ bé bằng hai bàn tay, lụt trong cỏ tranh cao quá đầu người. Hơn lành. Không khí trong trẻo. Nắng trong trẻo. Aánh mắt người Hơn cũng trong trẻo. Hơn hiền hoà. Buổi chiều, làng chỉ có tiếng gió sào sạc qua mái liếp, tiếng gà gáy lảnh lót giữa cảnh âm u của núi rừng và tiếng trẻ con ríu rít như chim ngoài rừng. Gang không có nhà, đã đi rẫy. Chúng tôi theo anh Êu, cán bộ phòng văn hoá thông tin huyện ngồi đợi Gang trên nhà rông của làng. Làng Hơn nghèo. Cái nghèo lỗ chỗ trên mái nhà rông. Bếp nguội lạnh, tro cũng không còn. Ở góc thiêng của nhà rông, biểu tượng cho làng của người Tây Nguyên, một ghè rượu lăn lóc bốc mùi chua loét, cây cột đâm trâu nằm lăn lóc phủ bụi tầng tầng . Từ lâu lắm rồi làng Hơn không có múa hát, lễ hội, không có uống rượu ghè. Một làng Tây Nguyên mà không có rượu ghè uống thì được coi như là làng chết vậy. Theo trưởng làng Đinh Cheng thì Hơn có 31 hộ/262 nhân khẩu. Cheng vừa đi uống rượu về, nói là đi họp xã, cuốn sổ cắp dưới nách đã nát nhừ nhưng chưa hề viết một chữ nào. Vừa dùng chân, vừa dùng tay khoát khoát mấy vòng, Cheng bảo “Làng không có lúa nước đâu”. “Lúa rẫy à? Mỗi nhà được 5-6 gùi mỗi mùa thôi”. Đương đúng độ giáp hạt, dân làng đã phải đi bẻ bắp non về ăn. Bắp non mọng sữa nhưng ăn hai hôm thì cái bụng nó kêu sùng sục. Chúng tôi gặp Keng, cô gái 16 tuổi đã có chồng và con đi hái trái bơ về. Keng má hồng, người đầy mồ hôi. Trên vai cô chất ngất một chiếc gùi to tướng đầy những trái bơ non bằng quả trứng gà. Mấy bữa nay nhà Keng ăn chỉ toàn ngô. Chồng cô, một chàng trai 17 tuổi, bảo: “Đói rồi. Không đợi bơ lớn được đâu”. Thế là Keng đi hái bơ bán 500 đồng một chục trái.

Gang về vào lúc chiều nhập nhoạng, đó là một người đàn ông bé nhỏ, đen đúa, gầy guộc như củ sắn còi. Đôi bàn chân trần to bè, bắp chân như ống sáo thui tro bếp. Gang vừa đi vừa hát. Giọng hát của ông lục cục những đá sỏi và cỏ tranh, khi lại chấp chới như cánh bướm ngoài rừng, lúc ồn ào rầm rập như bước chân voi, chân ngựa. Đôi mắt của Gang sáng long lanh, cái tinh khiết ngây thơ của kẻ chưa nếm chút bụi trần. Như tất cả những người làng Hơn khác, ban ngày, Gang như con dũi chui vào lòng rừng kiếm ăn. Cái đói, cái khát có ngay ở trong gùi của ông: 4 con cá bé bằng hai ngón tay, 6 quả cà đắng và một nắm rau nhàu nhĩ. Buổi tối nay, với những thứ đó, thêm vào mấy bắp ngô, 6 con người của nhà Gang sẽ lại có một bữa tuý luý. Dứt khoát Gang sẽ khui một ghè rượu. Thức ăn thì có thể không có trong dạ dày chứ rượu thì không thể không có.

Chúng tôi nhờ Giai, một thanh niên 21 tuổi, tóc xù đỏ nắng có hai vợ và hai con đi mua hộ hai con gà to nhất làng để làm “lễ nhờ vả”. Gang không phải là người khó tính, tôi nghĩ thế. Nhắp một ngụm rượu, ông bảo đêm nay sẽ kể hơ mon Dyông Dư, hơ mon Bia Brâu những sử thi có tính chất anh hùng ca và trữ tình của người Bahna. Chúng tôi ngồi trên nhà sàn cẩn thận đếm những ghè rượu. Hồi xưa, Hơn, cũng như tất cả các làng Tây Nguyên khác nhà nào có nhiều trâu bò, nhiều ghè rượu là nhà giàu trong vùng. Gang có hơn ba chục ghè rượu nhưng không phải là người giàu, vì đó là rượu được cho. Không có một chút gì trong ngôi nhà sàn này chứng tỏ chủ nhân của nó là một nghệ nhân hát hơ mon nổi tiếng nhất trong tộc người Bahna ở Tây Nguyên.

Bóng tối chụp xuống rất nhanh. Ngọn núi Chro chỉ còn là một đám sẫm màu. Cơm được dọn ra. Đeh, vợ Gang đi mượn được hai chiếc đèn cầy. Chúng tôi xúm lại trong bóng tối. Thắp mãi mà đèn không sáng. Hoá ra hết dầu. Trưởng làng Đinh Cheng phân công Giai đi khắp làng, cuối cũng cũng xin được một dúm dầu đựng trong một chiếc lá. Đèn được thắp lên, ánh sáng vàng vọt bé bằng hạt đỗ, sáng được mỗi đĩa muối, trẻ con reo hò khoái trá, người lớn cũng vui, trong mắt có ánh lửa. Người Bahna có tính cộng đồng rất cao, một nhà có khách, có nghĩa là cả làng có khách. Lẳng lặng từng người làng Hơn đến, âm thầm ngồi sau bếp lửa tay vít cần rượu. Bữa nay có khách “từ Hà Nội vào”, Gang khui liền một lúc hai ghè rượu, ông vui lắm, ánh mắt sáng biếc như ánh trăng rừng.

(Sáng đầu gối -dông nổi đầy trời)

Cái đẹp của Bia Brâu từ ở nước da trắng ghê trắng ghớm. Cánh tay mềm mại tựa bông, tựa mây trên trời, ngón tay lóng lánh như đeo bạc, bắp đùi lóng lánh như dính những hạt vàng li ti. Nàng đẹp như con nhện, xinh tựa ong chúa, đẹp như ánh mặt trời, dịu dàng như ánh sáng mặt trăng

Bước đi uyển chuyển nhẹ nhàng

Lung linh sáng cả một vùng xung quanh

Hở bắp chân- sấm rền dữ dội

Sáng đầu gối- đông nổi đầy trời

Trắng bắp vế- mưa dâng khắp nguồn sông Ba, sông Yun

Ba trăm lớp váy màu đen thẫm

Da thịt vẫn như lúc trần truồng..

Khi kể về vẻ đẹp của Brâu, đôi mắt Gang long lanh tình tứ. Gang là kẻ tật nguyền. Gang, người bất hạnh. Từ mười năm trước đây, trong một lần đi rừng trèo cây đặt bẫy, người đàn ông Bahna 50 tuổi này đã ngã từ cây cao xuống đất. Cành cây đã đâm thủng bàng quang của ông. Như tất cả những người làng Hơn khác, Gang chỉ quấn chặt khố cho máu thôi chảy, và khi máu thôi chảy rồi thì có nghĩa là con ma đã không còn bắt người nữa. Thôi. Không phải chữa trị gì cả. Di chứng của cú ngã này đã khiến bàng quang của ông bị thủng, ông không điều khiển được việc tiểu tiện của mình. Gang gọi việc này là “Tự nó đái thôi”.

Gang đầu gối lên một đống quần áo, bao gói nhùng nhình và đen thui, tay phải đặt trên bụng, tay trái vắt trên trán, đôi chân trần trụi dưới khố gác chữ ngũ. Ông kể bằng giọng hát véo von:

Dyông Dư, Mong Maih và bia Chăm uống rượu. 3 người cắm cúi cic cic cic uống. Mỗi người uống hết 8 sừng trâu. Họ uống rượu làm cạn cả nước sông Ba. Con trăn khổng lồ dưới đáy sông nóng quá không chịu nổi, quẫy đạp kêu la ầm ĩ.

Những bản sử thi dài, Gang kể hết 5 đêm, kể từ lúc ghè rượu còn ngọt lừ, say ngất ngư cho đến khi trong cần chỉ còn nước trắng không còn mùi của rượu. Riêng hơ mon Dyông Dư đã được kể trong suốt 10 đêm với 9 băng cát sét, tương đương với 13 tiếng và dài khoảng 6000 dòng. Gang nhớ được 6 sử thi. Ông sống tự do tự tại. Thích thì hơ mon. Đêm hơ mon, ngày cũng hơ mon. Ở nhà cũng hơ mon mà đi rừng cũng hơ mon. Gang vừa ho vừa hát, vừa hút thuốc vừa xoa dầu. Trong căn nhà của ông, chỉ có ánh lửa bập bùng, khi mờ, khi tỏ, chỉ có ngọn lửa nhảy múa trong ánh mắt.

Đinh Thị Đeh, vợ Gang đã 60 tuổi. Bà đã già lắm rồi. Chồng “nó” là anh trai của Gang đã mất, (theo tục nối dây của đồng bào Bana, khi anh trai chết, em trai sẽ lấy chị dâu). Khi Gang “bắt”, nó đã già đến nỗi “cái vú như trái bầu khô, sắp rơi xuống đất”. Không ai biết là bởi vì sao nhưng Gang không có con. Đây là nỗi bất hạnh lớn nhất trong cuộc đời một con người, tôi nghĩ thế. Đeh quay sang những đứa con của mình, ánh mắt bà ấm như ánh lửa. Hai vợ chồng bà nuôi 5 con. Đinh Thị Thương đứa lớn nhất, 11 tuổi, không biết nói (bị câm), không có cái chữ. Cả 5 đứa lầm lũi ăn trong bóng tối, không có một tiếng động nào. Buồn thế.

Nhưng nhà Gang không có ai buồn cả. Mỗi khi câu chuyện được kể mỗi đêm, mỗi khi rượu ghè đổ nước, má Đeh đỏ, miệng Đeh cười, chếng choáng say. Ngay cả những đứa trẻ cũng tưởng tượng mình là chàng Dyông Dư tài giỏi, đẹp đẽ đang cic cic uống rượu với Bia Chăm đến cạn cả nước sông Ba.

Gang không có trâu bò. Đêm hát, ngày vác dao lên rừng. Suốt cuộc đời 50 năm của mình, Gang chưa từng đi quá con dốc đầu làng, dẫu là các nhân vật trong hơ mon của ông lên rừng xuống biển với yêu đương, đánh nhau, si mê và say rượu.

Nhân tiện nói thêm là Hơ mon, tức sử thi của người Bana mang tính trữ tình nhiều hơn tính chất anh hùng ca và sử dụng rất nhiều hình ảnh, rất nhiều từ ngữ mô tả âm thanh. “Tiếng cồng chiêng Chêt Chêt Chêt, khing khing ding teg rung dung. Tiếng chim diều hâu: Kek coc klel klang klel gruil. Hình ảnh: Cười ngất ngưởng, cười đau cả bụng, cười đầy cả mồm.. Sau rất nhiều năm, lần đầu tiên, Sở Văn hoá thông tin Gia Lai đã cho ra mắt bạn đọc 2 cuốn sử thi Dyông Dư và Bia Brâu. Đây là những nỗ lực rất lớn trong điều kiện kinh phí eo hẹp để gìn giữ những nét văn hoá truyền thống của nhân dân các dân tộc Tây Nguyên. Nhưng người Bana đang phải đối mặt với tình trạng thất truyền những hơ mon cuối cùng. Ở Hơn, ngoài Gang không ai biết kể hơ mon cả. Trưởng thôn Đinh Cheng nói hồn nhiên: Hơn chỉ cần một người biết kể thôi. Còn Giai, thanh niên ưu tú, thông minh nhất Hơn thì bảo: “Nghe người ta hát, kể thì nhớ trong tai chứ không kể ra ra miệng được”. Ông Nguyễn Thanh Minh, trưởng phòng văn hoá huyện Kông Chro cho biết ở Kông Chro có đến 68 nghệ nhân kể hơ mon nhưng bây giờ thì chỉ còn 16 người còn đủ sức để nhớ, để kể một hơ mon.

Duch Bum và Seh Tang hai người yêu nhau, một người chết. Họ yêu nhau và họ chết cũng nhau. Đấy là bản hơ mon trữ tình và đau buồn về tình yêu mà Gang đã kể cho chúng tôi nghe đêm đó. Ông giải thích: “Cha mẹ không ưng mà, thế thì họ phải chết cũng nhau thôi”. Không cần thêm lời cho cái chết vì tình yêu ấy. Người làng Hơn, Gang, Đeh, Giai, Keo cũng vậy. Họ sống, và vô tư, và yêu đương và say rượu, sống với con dốc nghiêng nghiêng, gà trống gáy, gió rào rạt từ núi Chro thổi về và những bản tình ca đẫm mùi tối tăm, đói khát và ẩm mốc như thế đấy.

Ngay cả chuyện “tự cái bàng quang nó đái”, ngay cả chuyện “vợ nó không đẻ được” cũng không làm Gang buồn, ông sống với những câu chuyện trữ tình và thượng võ trong hơ mon, vô tư lự như cây cỏ ngoài rừng. Êu, cán bộ văn hoá bảo: Ngày mai, ngày kia, ngày kìa, có khi là lâu hơn, nó (Gang) sẽ ở nhà hút thuốc lá, ăn thịt gà và uống rượu ghè. Bao giờ hết mới đi làm. Thế đấy. Và trong ngôi làng bé tí xíu chẳng hơn bất cứ ngôi làng nào trong chuyện cổ sẽ lại cất cao giọng ca của Gang.

Ba trăm lớp váy màu đen thẫm

Da thịt vẫn như lúc trần truồng…

Đào Tuấn